RPA: nowe przepisy mają określić kompetencje fizjoterapeutów

Republika Południowej Afryki przygotowuje nowe przepisy określające zakres wykonywania zawodu fizjoterapeuty. Projekt opublikowany 18 września 2026 roku przewiduje zastąpienie regulacji pochodzących z 1976 roku, dostosowując je do współczesnego modelu fizjoterapii, w którym istotne znaczenie mają samodzielna ocena kliniczna, planowanie postępowania terapeutycznego oraz odpowiedzialność za wyniki leczenia. Proponowane rozwiązania obejmują szeroki zakres kompetencji, od badania pacjentów i formułowania rozpoznania fizjoterapeutycznego, przez leczenie bólu i rehabilitację w różnych dziedzinach medycyny, po sporządzanie opinii dotyczących niepełnosprawności i uczestnictwo w postępowaniach prawnych. Dokument poddano trzymiesięcznym konsultacjom, które zakończą się 18 grudnia 2026 roku.

W południowoafrykańskim dzienniku urzędowym „Government Gazette” z 18 września 2026 roku, pod numerem 55409, ukazał się projekt rozporządzenia określającego czynności należące do zawodu fizjoterapeuty. Dokument został przygotowany na podstawie ustawy Health Professions Act z 1974 roku, z uwzględnieniem rekomendacji Health Professions Council of South Africa (HPCSA) oraz działającej w jego strukturach rady zawodowej zajmującej się fizjoterapią, podologią i biokinetyką. Projekt przewiduje uchylenie regulacji ogłoszonej 3 grudnia 1976 roku i zastąpienie jej nowym opisem kompetencji zawodowych.

Z punktu widzenia polskiego czytelnika interesująca jest nie tylko sama propozycja legislacyjna, ale również sposób organizacji fizjoterapii w Republice Południowej Afryki. To państwo, w którym zawód fizjoterapeuty ma długą historię, środowisko zawodowe od dziesięcioleci uczestniczy w międzynarodowej współpracy, a fizjoterapeuci posiadają uprawnienia do samodzielnego badania pacjentów i podejmowania decyzji klinicznych. Jednocześnie system ochrony zdrowia pozostaje głęboko zróżnicowany pod względem dostępności świadczeń, a możliwości korzystania z fizjoterapii zależą między innymi od tego, czy pacjent korzysta z sektora publicznego, czy prywatnego.

Fizjoterapia w RPA ma ponad stuletnią historię

Rozwój południowoafrykańskiej fizjoterapii rozpoczął się na długo przed powstaniem obecnych struktur nadzoru zawodowego. South African Society of Physiotherapy (SASP), organizacja reprezentująca tamtejsze środowisko, powstała w 1924 roku. W 1951 roku znalazła się wśród organizacji założycielskich World Physiotherapy, co oznacza, że południowoafrykańscy fizjoterapeuci uczestniczą w międzynarodowej współpracy zawodowej niemal od samego początku jej istnienia.

W tym czasie RPA przeszła ogromne przemiany polityczne i społeczne. Wprowadzony w 1948 roku system apartheidu przez dziesięciolecia kształtował również organizację ochrony zdrowia, ograniczając dostęp do świadczeń znacznej części społeczeństwa. Po demokratycznych przemianach z 1994 roku rozpoczęto przebudowę instytucji publicznych i stopniowe rozszerzanie dostępu do opieki medycznej. Dzisiejsza fizjoterapia funkcjonuje zatem w państwie, w którym rozwinięte szkolnictwo medyczne i specjalistyczna praktyka kliniczna współistnieją z dużymi nierównościami w dostępie do świadczeń.

Nie bez znaczenia jest również historia samych regulacji zawodowych. Obowiązujące dotychczas przepisy określające zakres fizjoterapii pochodzą z 1976 roku, a więc zostały przyjęte w zupełnie innych warunkach społecznych i na znacznie wcześniejszym etapie rozwoju medycyny rehabilitacyjnej. Od tamtej pory zmieniły się metody diagnostyki funkcjonalnej, podejście do leczenia bólu, znaczenie rehabilitacji oddechowej i neurologicznej, a także rola fizjoterapeutów w zespołach wielodyscyplinarnych. Współczesna fizjoterapia obejmuje znacznie więcej niż stosowanie określonych technik terapeutycznych, dlatego aktualizacja przepisów dotyczących kompetencji zawodowych jest zagadnieniem o istotnym znaczeniu dla całego środowiska.

Według danych przekazanych World Physiotherapy przez South African Society of Physiotherapy w 2024 roku w RPA pracowało około 9000 fizjoterapeutów, czyli 1,4–1,5 specjalisty na 10 tysięcy mieszkańców. W tym samym okresie organizacja zawodowa liczyła 3007 członków. Oznacza to, że stowarzyszenie zrzeszało około jednej trzeciej praktykujących fizjoterapeutów, ponieważ członkostwo w nim nie jest obowiązkowym warunkiem wykonywania zawodu.

W RPA funkcjonuje osiem programów studiów przygotowujących do pracy w fizjoterapii. Podstawowym wymaganym poziomem wykształcenia jest czteroletni program prowadzący do uzyskania stopnia odpowiadającego licencjatowi zawodowemu. Kształcenie przygotowuje absolwentów do samodzielnej praktyki klinicznej, obejmującej badanie pacjenta, ocenę jego stanu funkcjonalnego, planowanie terapii i monitorowanie jej wyników.

Kto nadzoruje fizjoterapeutów w Republice Południowej Afryki?

Południowoafrykański system regulacji zawodów medycznych różni się od polskiego. Nie istnieje tam jeden samorząd zawodowy zajmujący się wyłącznie fizjoterapeutami i pełniący wszystkie funkcje związane z wykonywaniem tej profesji. Podstawową instytucją odpowiedzialną za rejestrację i nadzór nad przedstawicielami licznych zawodów medycznych jest Health Professions Council of South Africa, czyli HPCSA.

W ramach tej instytucji działają odrębne rady zawodowe, zajmujące się określonymi grupami profesji. Fizjoterapeuci podlegają Professional Board for Physiotherapy, Podiatry and Biokinetics, która odpowiada za zagadnienia dotyczące fizjoterapii, podologii i biokinetyki. Do jej zadań należą między innymi kwestie standardów zawodowych, kwalifikacji i zakresu praktyki w poszczególnych profesjach.

Biokinetyka jest przy tym charakterystycznym elementem południowoafrykańskiego systemu zawodów medycznych. Stanowi odrębną, regulowaną profesję zajmującą się wykorzystaniem ćwiczeń i aktywności fizycznej w poprawie sprawności, profilaktyce i postępowaniu z określonymi zaburzeniami funkcjonalnymi. Chociaż część obszarów zainteresowania biokinetyków i fizjoterapeutów jest podobna, są to dwa różne zawody, podlegające odrębnym regulacjom dotyczącym kwalifikacji i kompetencji.

Wykonywanie zawodu fizjoterapeuty wymaga odpowiedniej rejestracji w HPCSA. Instytucja ta sprawuje również nadzór nad przestrzeganiem standardów etycznych i zasad wykonywania praktyki. South African Society of Physiotherapy pełni natomiast funkcję organizacji reprezentującej środowisko zawodowe, wspierającej rozwój fizjoterapii, kształcenie i współpracę międzynarodową. Rozróżnienie między organem regulującym wykonywanie zawodu a stowarzyszeniem zawodowym jest istotne, ponieważ obie instytucje mają inne kompetencje i zadania.

Samodzielność fizjoterapeutów nie jest nowym rozwiązaniem

Jednym z najważniejszych elementów południowoafrykańskiego modelu fizjoterapii jest możliwość prowadzenia samodzielnej praktyki klinicznej. Fizjoterapeuci mogą badać pacjentów, formułować rozpoznanie w zakresie swoich kompetencji, planować i prowadzić terapię, udzielać porad profilaktycznych oraz kierować pacjentów do innych specjalistów i placówek medycznych.

Szczególnie interesujące są zasady bezpośredniego dostępu do fizjoterapeuty. W RPA pacjent może zgłosić się do fizjoterapeuty prowadzącego prywatną praktykę bez wcześniejszego skierowania lekarskiego. Fizjoterapeuta przeprowadza wówczas badanie, ocenia problem zdrowotny i podejmuje decyzję dotyczącą dalszego postępowania, w tym ewentualnej potrzeby skierowania pacjenta do lekarza lub innego specjalisty. Z danych World Physiotherapy wynika, że bezpośredni dostęp nie funkcjonuje jednak na analogicznych zasadach w publicznym systemie ochrony zdrowia.

Różnica ta jest ważna dla zrozumienia proponowanych zmian. Projekt z września 2026 roku nie wprowadza bowiem po raz pierwszy prawa do samodzielnego badania pacjentów ani nie ustanawia od podstaw możliwości bezpośredniego dostępu do fizjoterapeuty. Są to rozwiązania funkcjonujące już wcześniej w określonych warunkach. Nowe przepisy mają natomiast dokładniej opisać czynności zawodowe i nadać im współczesną formę prawną.

Południowoafrykańscy fizjoterapeuci mogą również prowadzić świadczenia z wykorzystaniem telemedycyny. Zgodnie z zasadami HPCSA podstawowym warunkiem wykonywania czynności zawodowych pozostaje posiadanie odpowiedniego wykształcenia, doświadczenia i kompetencji oraz zapewnienie warunków umożliwiających bezpieczne udzielanie świadczeń. Samo wpisanie określonej metody lub obszaru działalności do zakresu zawodu nie oznacza zatem, że każdy fizjoterapeuta może podejmować się dowolnej czynności bez odpowiedniego przygotowania.

Co dokładnie przewidują nowe przepisy?

Projekt rozporządzenia został przygotowany w sposób odmienny od tradycyjnych regulacji opartych głównie na wyliczeniu metod terapeutycznych. Jego punktem wyjścia jest kompleksowa ocena pacjenta, obejmująca zebranie informacji, przeprowadzenie odpowiednich badań oraz analizę wyników. Fizjoterapeuta ma wykorzystywać rozumowanie kliniczne do sformułowania rozpoznania lub hipotezy diagnostycznej, a w razie potrzeby zlecać odpowiednie dodatkowe badania albo kierować pacjenta do innego pracownika ochrony zdrowia.

Istotne jest samo ujęcie rozpoznania jako elementu procesu fizjoterapeutycznego. Projekt nie ogranicza fizjoterapeuty do realizowania wcześniej ustalonego programu zabiegów, lecz wskazuje na jego odpowiedzialność za ocenę problemu, określenie potrzeb pacjenta i dobór właściwego postępowania. Jednocześnie sformułowania dotyczące dodatkowych badań i kierowania pacjentów do innych specjalistów należy interpretować w powiązaniu z pozostałymi przepisami określającymi uprawnienia zawodowe. Nie można na ich podstawie automatycznie przyjmować, że projekt przyznaje fizjoterapeutom nieograniczone prawo do zlecania wszystkich badań diagnostycznych.

Proponowane przepisy szczegółowo wymieniają również rodzaje postępowania terapeutycznego. Obejmują one ćwiczenia lecznicze, rehabilitację funkcjonalną związaną z samoobsługą i codzienną aktywnością, przygotowanie do wykonywania pracy zawodowej oraz uczestnictwa w życiu społecznym i rekreacji. W katalogu znalazły się techniki terapii manualnej, w tym mobilizacje i manipulacje, a także dobór oraz stosowanie urządzeń i wyrobów wspomagających, adaptacyjnych, ortotycznych, ochronnych i protetycznych.

Kolejne obszary dotyczą technik oczyszczania dróg oddechowych, postępowania wspierającego ochronę i regenerację tkanek, elektroterapii oraz stosowania czynników fizykalnych i metod mechanicznych. Projekt uwzględnia również edukację pacjentów i opiekunów, poradnictwo, monitorowanie wyników terapii i wspieranie samodzielnego postępowania pacjenta z własnym problemem zdrowotnym. Współczesna fizjoterapia została więc przedstawiona jako proces obejmujący nie tylko bezpośrednie oddziaływanie terapeutyczne, lecz także ocenę, edukację i odpowiedzialność za dalsze funkcjonowanie pacjenta.

W dokumencie znalazły się również zadania wykraczające poza standardową praktykę gabinetową. Fizjoterapeuci mają możliwość świadczenia usług konsultacyjnych, przeprowadzania ocen niepełnosprawności oraz sporządzania raportów i opinii do celów medyczno-prawnych. Jest to szczególnie interesujące rozwiązanie, ponieważ uwzględnia znaczenie oceny funkcjonalnej również w postępowaniach dotyczących zdolności do pracy, następstw urazów i ograniczeń aktywności.

Od leczenia bólu po rehabilitację oddechową i neurologiczną

Nowy katalog kompetencji obejmuje również postępowanie z pacjentami cierpiącymi na ból ostry, przewlekły i utrzymujący się przez dłuższy czas. To istotne sformułowanie, ponieważ współczesne leczenie bólu coraz częściej wymaga podejścia wielowymiarowego, uwzględniającego nie tylko stan tkanek, lecz także sprawność funkcjonalną, aktywność pacjenta i czynniki wpływające na utrzymywanie się dolegliwości.

W projekcie wyraźnie wskazano, że fizjoterapia obejmuje pacjentów z zaburzeniami układu mięśniowo-szkieletowego, nerwowego, sercowo-naczyniowego, oddechowego oraz skóry i innych tkanek powłokowych. Regulacja uwzględnia postępowanie od ostrej fazy problemu zdrowotnego aż do końcowych etapów rehabilitacji. Takie ujęcie pozwala przedstawić fizjoterapię jako zawód uczestniczący w opiece nad pacjentem na różnych etapach leczenia, a nie wyłącznie w okresie rekonwalescencji.

Znaczenie ma również uwzględnienie jakości życia i uczestnictwa w codziennych aktywnościach. W ostatnim punkcie katalogu podkreślono rolę fizjoterapeuty w przywracaniu i optymalizowaniu funkcji ruchowych, zarówno u poszczególnych osób, jak i w całych społecznościach. Wskazuje to na zainteresowanie nie tylko rehabilitacją indywidualną, ale również szerszym oddziaływaniem fizjoterapii w obszarze zdrowia publicznego.

Trzeba jednak podkreślić, że rozporządzenie nie jest programem reformy całego systemu rehabilitacji. Nie określa wysokości finansowania świadczeń, zasad ich refundacji ani liczby fizjoterapeutów zatrudnianych w placówkach. Przedmiotem projektu jest prawne opisanie czynności należących do zawodu. Jego znaczenie należy więc oceniać przede wszystkim w kontekście kompetencji klinicznych, odpowiedzialności zawodowej i relacji z innymi profesjami medycznymi.

Dlaczego te zmiany są ważne dla południowoafrykańskiej ochrony zdrowia?

RPA należy do państw o dużym zróżnicowaniu społecznym i ekonomicznym, co znajduje odzwierciedlenie także w organizacji świadczeń zdrowotnych. W sektorze prywatnym funkcjonują wyspecjalizowane gabinety i placówki rehabilitacyjne, natomiast publiczna ochrona zdrowia obsługuje znaczną część populacji, często przy ograniczonych zasobach kadrowych i infrastrukturalnych. Dostępność fizjoterapii jest zatem niejednakowa, szczególnie gdy porównuje się duże miasta z regionami oddalonymi od głównych ośrodków medycznych.

W takich warunkach precyzyjne określenie zakresu kompetencji fizjoterapeuty może mieć istotne znaczenie organizacyjne. Jeżeli wiadomo, jakie czynności specjalista może wykonywać samodzielnie, łatwiej określić jego miejsce w zespole terapeutycznym, zakres odpowiedzialności i zasady współpracy z przedstawicielami innych zawodów. Ma to znaczenie zwłaszcza tam, gdzie potrzeby zdrowotne są duże, a dostęp do poszczególnych specjalistów ograniczony.

Jednocześnie sama zmiana przepisów nie rozwiąże problemów wynikających z nierównomiernego rozmieszczenia fizjoterapeutów czy różnic pomiędzy publicznym i prywatnym sektorem ochrony zdrowia. Nowe regulacje mogą stworzyć bardziej przejrzyste ramy wykonywania zawodu, ale ich praktyczne znaczenie będzie zależało również od organizacji świadczeń, przygotowania zawodowego i możliwości finansowych placówek.

Warto także zwrócić uwagę na rozwój współpracy między zawodami medycznymi. Wspólne funkcjonowanie fizjoterapeutów, podologów i biokinetyków w strukturach HPCSA wymaga czytelnego określenia zakresów odpowiedzialności, szczególnie w obszarach, w których stosowane metody mogą być zbliżone. Nowy projekt stanowi więc także element porządkowania systemu regulacji zawodowych, choć nie przesądza o zmianie kompetencji innych profesji.

Konsultacje potrwają do 18 grudnia

Projekt opublikowany we wrześniu został skierowany do konsultacji publicznych. Ministerstwo Zdrowia zaprosiło zainteresowane osoby i instytucje do przedstawiania uwag wraz z uzasadnieniem. Termin ich składania upływa 18 grudnia 2026 roku. Dopiero po zakończeniu konsultacji i rozpatrzeniu zgłoszonych stanowisk możliwe będzie przyjęcie ostatecznej wersji rozporządzenia.

Dla południowoafrykańskich fizjoterapeutów obecna procedura stanowi ważny moment w rozwoju regulacji zawodowych. Po pięćdziesięciu latach od przyjęcia poprzedniego aktu prawnego pojawiła się możliwość formalnego opisania fizjoterapii w sposób odpowiadający jej współczesnemu charakterowi, z uwzględnieniem samodzielności klinicznej, kompleksowej oceny pacjenta, postępowania opartego na rozumowaniu klinicznym i szerokiego zakresu rehabilitacji.

Projekt pokazuje również, jak istotne staje się odróżnienie poszczególnych metod leczenia od kompetencji zawodowych rozumianych jako całość procesu terapeutycznego. Fizjoterapeuta nie jest w takim ujęciu wyłącznie osobą wykonującą określone zabiegi, ale specjalistą odpowiedzialnym za ocenę funkcjonalną, planowanie, prowadzenie i monitorowanie postępowania w granicach posiadanego przygotowania.

Jeżeli rozporządzenie zostanie przyjęte, Republika Południowej Afryki zastąpi jeden z najstarszych obowiązujących aktów regulujących zawód fizjoterapeuty dokumentem uwzględniającym współczesną praktykę kliniczną. Ostateczny kształt tych przepisów poznamy po zakończeniu konsultacji i przeprowadzeniu dalszych prac legislacyjnych.


Źródła:

  1. Department of Health, Republic of South Africa. Regulations Defining the Scope of the Profession of Physiotherapy, Government Notice No. 7925, Government Gazette No. 55409, 18 września 2026 r., s. 22–24. Pełny projekt:
    https://www.gov.za/sites/default/files/gcis_document/202609/55409gon7925.pdf
  2. Rząd Republiki Południowej Afryki. Informacja o konsultacjach publicznych, termin do 18 grudnia 2026 r.:
    https://www.gov.za/documents/notices/health-professions-act-regulations-defining-scope-profession-physiotherapy
  3. Health Professions Council of South Africa. Professional Board for Physiotherapy, Podiatry and Biokinetics – Regulations. Wykaz regulacji, w tym aktu nr R2301/1976:
    https://www.hpcsa.co.za/board/physiotherapy/regulations
  4. Health Professions Council of South Africa. Scope of Professions. Zasady określania kompetencji i wykonywania czynności zgodnie z posiadanym przygotowaniem:
    https://www.admin.hpcsa.co.za/scope-of-professions
  5. World Physiotherapy. South African Society of Physiotherapy. Dane o organizacji zawodowej, kształceniu, liczbie fizjoterapeutów i zasadach wykonywania zawodu:
    https://world.physio/membership/south-africa
  6. South African Society of Physiotherapy. Oficjalna strona organizacji:
    https://www.saphysio.co.za/